Македонската национална мисла има едновековна историја
 

Невена Поповска
 

 

        Изминатиов викенд во Македонската академија на науките и уметностите, заврши тридневниот Меѓународен научен собир, под наслов "Делото на Мисирков", кој Академијата го организираше по повод одбележувањето на стогодишнината од Илинденското востание и од излегувањето на книгата "За македонцките работи".
        На собирот со свои реферати настапија осумдесеттина учесници и тоа четириесеттина од Република Македонија и речиси исто толку од 19 странски држави: Австрија, Албанија, Белорусија, Бугарија, Германија, Италија, Јапонија, Полска, Романија, Русија, САД, Словачка, Словенија, Србија и Црна Гора, Турција, Украина, Франција и Хрватска.
        Собирот се одвиваше во два дела, та
ка што свечениот дел се случи во четвртокот во просториите на Академијата, каде со позрдравни говори, собирот го поздравија претседателот на Република Македонија, Борис Трајковски, претседателот на МАНУ, академик Матеја Матевски, министерот за култура, Благоја Стефановски, академик Блаже Ристовски, како и претставници на високите научни институции во државава, а гувернерот на Народната Банка, Љубе Трпевски го промовираше јубилејниот златник со ликот на Мисирков. Свечениот дел беше заокружен со изведување на "Трите лирски прелудиуми опус 38" и "Токата опус 20" од Властимир Николовски, а ги изведе внуката на Мисирков, Елена Мисиркова. Во рамките на одбележувањето на јубилејот, на сцената на Универзалната сала беше одиграна и претставата "Последниот ден на Мисирков" што за оваа прилика специјално ја напиша Јордан Плевнеш. Драмскиот текст на претставата е објавен од издавачката куќа "Култура" од Скопје, а исто така по повод сто годишнината од излегувањето на книгата "За македонцките работи", Македонската академија го објави фототипното издание на македонски и англиски јазик.
        Во вториот и третиот ден Собирот работеше во две одделни сесии на "Национално-политички, славистички, социолошки и историски теми" и на "Лингвистички, фолклористичко-етнографски и литературно-историски теми". Притоа стана збор за културниот идентитет на делото на Мисирков, за неговите ставови за македонското прашање, за балканска интеграција итн. Меѓу другото во рефератот посветен на патриотските пораки на Мисирков за поколенијата искажани во статијата "Неколку зборови за македонскиот литературен јазик", Ружа Паноска подвлече: "Мисирков им порачува на поколенијата да не се обесхрабруваат пред заканите на претендентите. За жал нив ги има и денес. Тој порачува да се бориме за нашиот јазик, а со тоа и за нашата татковина. Да го докажуваме со аргументи нашето право, исто така како што и другите си ги бараат правата, предупредувајќи нивните права да не ги бараат за сметка на одземање на правата на другите. Неговата книга "За македонцките работи" не доживеала признание додека бил жив, но затоа таа беше светилник во времето на осамостојувањето на македонскиот народ, во времето на создавањето на неговата државност и во времето на унифицирањето на македонскиот литературен јазик."
        Собирот беше заокружен со завршната пленарна сесија, на која говореа академик Блаже Ристовски, академик Георги Старделов, Виктор А. Фридман, Зоран Константиновиќ и Људмил Спасов.
        Преку одржувањето на овој собир, Македонската академија на науките и уметностите даде свој придонес за поголема афирмација на делото на Мисирков пред се во меѓународните релации, но и го разбуди интересот во нашата земја со цел секој да сфати дека овој наш јазик и оваа наша македонска национална мисла има едновековна историја.

        Зад официалното съобщение за този "собир"  се крият много "бисери" от заседанията и изказванията, като например следните:
 

        Смятах, че емоциите са приключили дотук, но вчера – на 29.11 – се стигна най-неочаквано до нов скандал, въпреки отсъствието на Катарджиев. След два доста скудоумни доклада, думата взе Растислав Терзиоски, наричан от всички Растко, който се занимава най-вече с Русия, СССР и техните “признавања на посебноста на Македонците” – историчар-архивар, добър познавач на руските архиви. Темата му беше “За некои ставови на К. П. Мисирков за македонското прашање”. Заяви, че в Русия открил папка – 70-80 страници, писани от Мисирков през 1914 г., представляващи “писма, меморандуми, обраќања до Министерството за надворешни работи на Русија и други институции за решавање на македонското прашање”. Това били “малку познати документи”, които заслужавали и посебно да се објават. Ето той какво буквално заяви:
 

        Растислав Тезиоски: “Во овие документи постојат некои содржини, коишто не се вклопуваат со неговите пишувања во “За македонцките работи”. Тие отстапуваат од тоа за што, според нашата наука (!!!), тој континуирано се залагал. Дали во случајот се работи за дилеми или за таканаречени дилеми (!!!)? Така например, во писмо до рускиот министер за надворешни работи, Мисирков се декларира како “македонски Бугарин”, зборува за “беспорното бугарско население во Македонија”, за своето “бугарско потекло”, за “бугарскиот народ во Македонија”. Мисирков жали за Санстефанска Бугарија, вели дека Македонија била “коренна бугарска земја”, за “потиснатиот од Србите бугарски народ во Македонија”, за “трите бугарски земји – Северна Бугарија, Тракија и Македонија”. Мисирков вели, дека два и пол милиона “бугарско население” било поробено. Дека Русија ја одделила Македонија од Бугарија. Вели дека тезата за “бугарски национални права над Македонија” била беспорна. Жали дека Македонија е отргната од Бугарија. Мисирков се залага против српската пропаганда, којашто според него работела во Русија. Вели дека по Букурешткиот мир два милиона Бугари во Македонија биле поробени од Србите. Мисирков бара “обединета етнографска Бугарија со цела Македонија, Добруџа, Источна Тракија”. Тврди дека Србија добила “чисто бугарски етнографски земји”, а Грците го “грабнале од Бугарите Солун”. Мисирков има и некои – како да кажам... – чисто расистички ставови за Србите. Вели, дека тие биле “шумадински овчари”. Дека Србија била заснована од “свинскиот трговец Караѓорѓе”, дека истава Србија била “единствен виновник за ропството на македонските Бугари”. Зборува за некаква карактеристичка црта на “српските овчари – цареубијци”. Вели дека Србите поробиле “вековна бугарска култура во Македонија”. Мисирков тврди, дека населението во Македонија е бугарско и треба да живее во единствена бугарска земја. Бара да се спречи српската асимилација на “бугарското население во Македонија”. Зборува за бугарската “културна надмоќ” над Србите. Се залага за присоединување на “бугарска Македонија” кон Бугарија. Вели, дека има опасност од иселување на “Бугарите од Македонија”.
        Во други документи Мисирков исто така спори со Цвијиќ и со познатата му теза за флотантната маса на македонските Словени. Докажува, дека словенското население на Македонија не е “неоформено тесто, туку ДОБРО ИСПЕЧЕН БУГАРСКИ ЛЕП, којшто й припаѓа на Бугарија”. Во едно писмо од 1914 г., Мисирков вели, дека “Македонци значи единствено македонски Бугари”. Го обвинува рускиот конзул Ростковски, дека под српско влијание сметал македонското население само за “словенско” и вели дека тоа било заблуда под српско влијание. Тагува за поделената во Балканските војни Бугарија.”


        Растко Терзиоски чете всичко това в продължение на цели 15 МИНУТИ (!!!). Всички в залата седяха като замръзнали. Накрая Терзиоски само “благодари за вниманието”, каза, че това не било нещо ново, че имало доста напишано на тази тема. Цитира по-специално Църнушанов, който добре проследил всички “зигзаги” на Мисирковата мисъл (!!!). Заяви, че и в Македония се появили такива податоци, докато “официалната наука смета, дека нема место за такви дилеми”. Без да го споменава, нападна Ристовски, който предишния ден, преди скандала с Катарджиев, се опита да отговори на алюзиите, направени от полската лингвистка Йоланта Суйецка и други за големобугарските писания на Мисирков. Те били едва ли не само от 20-те години и можели да се обяснят с политическата ситуация в България от онова време, Мисирков “морал така да објавува”, статиите му се редактирали, имаше и още по-изкуствени обяснения.

        Меѓутоа, забравих да кажа, че в хода на тези “обяснения” Блаже Ристовски заяви, че книжката на Мисирков била горена не от други, а тъкмо от Вътрешната организация. Тъкмо активисти на Организацията заплашвали със смърт Мисирков. И тук Блаже Ристовски се изцепи: “ВРХОВИСТИ И ЦЕНТРАЛИСТИ – ЗА МЕНЕ СИТЕ СЕ ИСТИ (!!!)!”
       

        Връщайки се към този момент и “обясненията” за 20-те години, Терзиоски попита какво да правим с тези документи, които са от по-рано, от 1914 г.? Без никакви аплодисменти, Терзиоски си седна на мястото. Залата беше потънала в тишина и покруса.


        Думата взеха разни мунчовци като Симо Младеновски, който заяви, че Мисирков и ТМОРО имали наистина “спротивни ставови”, нападна Организацията, която била “раководена од туѓи центри и без национална свест”. Интересно беше и последвалото изказване на Првослав Радич (Србија и Црна Гора) на темата “К. П. Мисирков и Срби”. Той заяви на македонски, че “српското влијание им помогнало на македонските младинци како Мисирков да ја формираат својата национална свест” (!!!). Акцентира на контактите на Мисирков с Новакович и че още трябвало да се поистражуваат и контактите му с Белич! Все пак нападна и той Мисирков, задето моравското наречие го представял като “българско”, както все още било на някои карти, издавани в София. Подчерта изказването на Мисирков, че македонският сепаратизъм “не е спротивен на српските интереси” и заключи, че Мисирков се залагал за македонски народ, който да бъде толкова близък до българите, колкото и до сърбите, с което въпросният Радич пожъна бурни аплодисменти от страна на залата! Имаше и много други бисери. Някакъв аграр на име Чедо Цветаноски се направи пред публиката на медиум, обяви, че ще свърже “света на живите” със “света на мъртвите”, и призова Мисирков да стане да се изкаже и защити!...
 

        Но сега всички тия работи ще ги пропусна, за да мина към дискусията, която последва и, разбира се, се въртеше най-вече около Терзиоски.


    Пръв взе думата Йован Корубин. Заяви, че бил против “ПРЕГОЛЕМОТО ПОВИКУВАЊЕ НА ДОКУМЕНТИ” (!!!) и продължи: Корубин: “Во документите може да се најде се и сешто (буквален македонски превод на сръбския израз “све и свашта”). Треба да се гледа како Мисирков работел и како се декларирал (!?!?). Мора да се прави разлика меѓу работењето и декларациите (!?!?). Тоа за Мисирков е се познато. Тие пишувања на Мисирков не можаат никако да се донесат во корелација со “За македонцките работи” (!!!). Само “За македонцките работи” ја содржи теоријата на Мисирков (???). Мисирков велел, дека бил Бугарин... Па и мене ме терале да потпишувам што ли не (?!!!)...”
 

        После най-изненадващо във връзка с изказването на един теолог с интересното име Ратомир (меѓутоа, физически двойник на Александър Йорданов!) Корубин заяви, че теорията на Мисирков за нуждата от Македонска православна црква “му била изнудена”. Корубин: “Така ми изгледа, ама не можам сосема да кажам... (?!?!)”


        После думата взе Цветан Станоевски: “Кај мене постои недоумица. Немам аргументи да го одбијам сосема кажувањето на Терзиоски. НЕ МОЖЕ ТАКА ЗА ДЕСЕТ МИНУТИ ДА СЕ ИЗЛАГААТ СЕРИОЗНИ РАБОТИ НА ТАКОВ СОБИР (!!!) јас не би сакал Мисирков да биде ставен во таква ситуација (!!!). Треба да се објавуваат секакви документи, Мисирков не е икона. Но зошто се излагаат тие писма од еден неистражуван период (?!?!)? Мора да се разбере какви се мотивите и какви се целите на Мисирков. Меѓутоа, јас не можам да го прифатам ставот на Мисирков за Ростковски (!!!).”


        След това Станоевски заяви, че по онова време “графот Трубецки (всъщност Трубецкой) работел за Бугарија, се сретнал со Пашиќ во Ниш и го терал да й ја отстапи на Бугарија Вардарска Македонија. Пашиќ рекол, дека таа ни е прекалено драга и не можиме да ја отстапиме. Тоа можеби ќе може да ги објасни мотивите на Мисирков (???). Инаку, во таква форма тешко ќе можиме да го прифатиме Мисирков (!!!).”


        Людмил Спасов (председателстващ) поздрави сръбския участник Радич, похвали някаква негова студија за връзките на Мисирков с Белич и сериозно заяви, че книгата на Белич “Галички дијалект” мора поново да се објави во Македонија” (!!!). Заяви, че сведенията на Растко Терзиоски не са “нешто ново”. Много хора в Македония си сменяли многократно националността (!!!). Позова се на случая на Стоян Христов от МПО, който скоро “застапи македонската теза”. И тук най-неочаквано Людмил Спасов каза: “ПА СЕ НАјАВИјА И НЕКОИ СВЕДОШТВА ЗА БОЖО ВИДОЕСКИ (най-големият македонски диалектолог, родом от сърбизираното Поречие), КОјШТО БИЛ ЧЕТНИЧКИ КОМАНДИР КАј ДРАЖА МИХАјЛОВИќ ВО ВТОРАТА СВЕТСКА ВОјНА (!!!)... Ние сега не можеме да се покаеме дека сме следбеници на Мисирков.”


           Ката Мисиркова-Руменова (силно развълнувана, с треперещ глас): “Како да одам сега дома и да им кажам на моите деца што чув на овој собир!?!? (обръщайки се към Терзиоски) Толку добар актер сте, господине! МНОГО СУМ ПОГОДЕНА, МНОГО СУМ ТРАУМАТИЗИРАНА! Јас за вас, господине, никогаш нема да кажам такви зборови само зашто сте Македонец! Јас сум добивала многу книги за Мисирков и од Бугарија – И ТОА ИЧ НЕ МИ Е ГАјЛЕ!” Тук вече Ката Мисиркова почти се разплака за Крсте, който “цел живот гладен одил” : “Можеби човекот (за Растко Терзиоски) бил нешто... (не си довършва изречението)”. Тук тя шумно захвърли бележките си настрана и се обърна към публиката “Ајде тоа македонски да го речеме! Се смалуваме и ќе се смалуваме, ако продолжуваме така” Последваха доста расистки забележки за албанците и: “Ако господинот (Растко) сака да живее некаде другаде, а не во Македонија – да оди !!!”
            След това Ката Мисиркова мина сред публиката и подари на всички чужди гости, включително на мен, своя книга за античка Пела, родно място на Мисирковци!


        Впоследствие теологът Ратомир сподели свои впечатления за изказването на “Терзиоски ли беше”: гърците наричали македонците “волгари”, което значело “вулгарен”, “необразован” – “вулгарен оттаму идва” и пр. идеи а ла Джорджевич-Ташковски.


            След това думата взе Новица Веляновски, бивш шеф на Институтот за национална историја. Той имаше по-балансирана позиция – требало “да се проучуваат страни, за коишто по-широката јавност не е информирана”. Доста голословно прозвуча твърдението му, че и от Шарло и в документацията на АСНОМ Кръсте Мисирков бил споменаван – поне на мен не ми е известен такъв документ, освен споменаването му от Венко Марковски в јазичната комисија, на което никой не реагира? Според Веляновски, след 1945 г. “некои наши раснали во Илинден” третирали Мисирков “како да бил на бугарска основа” (!?!?). Потвърди, че след 1945 г. Илинден бил “избришан со закон како националистички празник” (!!!). Завърши с това, че “можеби организациониот одбор требаше да го организира собирот поиначе (!!!)”.


          Намеси се и бай Гане Тодоровски (който през паузите веселеше с майтапи луѓето), за да каже: “ Може би Македонците, коишто ќе го славаат по 200 години Мисирков нема да се баваат со такви проблеми (!!!).”


          Накрая излезе на трибуната и дългочакваният акад. Блаже Ристовски. С каменно лице, в обичайната си осанка на възстар мултимилионер, Блаже започна с това, че статията на Мисирков за моравското наречие била редактирана, бидејќи порано била објавена во Русија и вместо “българи”, там пишело “так называемые болгары”. Милетич, Балан или някой друг го бил редактирал. Обърна се с “благодарност” към Терзиоски, “којшто првпат ни презентира некои документи, ама како актер беше многу невкусно”. Заяви, че това не били “нови сознанија” и той самият в своята биография на Мисирков ги бил съобщил. Мисирков наистина публикувал в “Македоно-одрински преглед” и “Българска сбирка” работи како да се откажува од своите погледи”. Ристовски бил објавил такви текстови во “Нови прилози за Мисирков”. Заяви, че Мисирков требало да се чита повнимателно и интегрално. Заради това, обяви, че – само да бил жив и здрав – щял да публикува СОБРАНИ ТВОРБИ на Мисирков, където да влязат “абсолутно сите негови статии и материјали, и тие исто” (!!!). След това Блаже започна да разказва как Екзархията и софийските учени “се плашели” от Мисирков. Преразказа и много от своите вече многократно преразказвани от самия него находки за дейността на Мисирков и Чуповски. Все пак почувства необходимост да даде и някакво обяснение за големобугаризмот на Крсте.

 

        Оставям самия академик да говори: Блаже Ристовски: “Основната идеја на Мисирков беше да се зачува целосноста на Македонија. Тој се обидувал да им повлијае на руските и на БУГАРСКИТЕ ПОЛИТИЧАРИ ДА јА ЗЕМААТ ЦЕЛАТА МАКЕДОНИјА, ЗА ДА Й СЕ ЗАЧУВА ЦЕЛОСТА, ПА ПОСЛЕ ТАА ДА СЕ ОСАМОСТОИ (?????????).” Когато пък руснаците поддържали сърбите през Първата световна война, той се опитал да се противопостави на сръбската политика, която била насочена против цялостта на Македония (?!?!). Продължи, че писанията на Църнушанов не били единствени. Преди него бил и Никола Велев, чиято статия за Мисирков (първоначално “циркулар” за вътрешно ползване на БКП) по-късно била издадена почти без промени от МПО като статия на Михайлов. Нищо повече не каза Ристовски, освен “НИЕ НЕ ТРЕБА ДА БИДЕМЕ ШОКИРАНИ, СЕ Е ПОЗНАТО (!!!)”.


        Тук председателстващите Людмил Спасов и бай Гане попитаха дали случайно някой още не иска думата, гледайки по-специално към Терзиоски, но се принудиха да прекратят доста предсрочно и последната сесия на Меѓународниот собир за делото на Мисирков под всеобщите възгласи от залата:
“НЕМА ПОТРЕБА ОД ПОВЕќЕ ДИСКУСИјА! НЕМА ПОТРЕБА ОД ПОВЕќЕ ДИСКУСИјА!”

        Да, наистина е много интересна состойбата! Не знам дали не е грешка, но аз отдавам случилото се не толкова на някакъв процес, колкото на личната непоносимост между КатЪрджиев и Ристовски. Не бива да се подценява и факта, че Катарджиев е един от малцината, които са родом от Пиринскиот дел, отишли да се школуват през 1945 г. в Скопие и които не са се завърнали обратно след 1948 –1949 г. в БГ. (Знам за хора от неговото село, които са били с него и са се прибрали, след като са видели накъде отиват мк работите след скарването на Тито със Сталин. Знам и за такива, които са го познавали като дете и юноша, които сега са членове на МНИ или Института по история на БАН). Историята ги е разделила в два лагера и аз не изключвам Кактарджиев в края на обемния си и плодотворен творчески път с чисто възрожденски патос на успешен строител на една нация да каже. “Да, аз успях и сега е крайно време да изхвърлим шлаката, която остана след производството”. Демек да приключим със смехотворните глупости, защото НАЦИЯТА, така или иначе я има и можем да кажем и признаем частично или изцяло, че картината е била по-различна от тази, която композирахме, но това беше в името на македонската държавност и национално строителство.
        Няколко от последните му интервюта показват, че вътрешно той е решил да “надцака” както колегите си от МАНУ и дебилите тип Ристовски, така и колегите си от Бугария и най-вече да възстанови първичната си невинност и в научен и в личен житейски смисъл. Признанията му и тенденцията, които се опитва да прокара биха били успешен и смислен завършек на творенията му, а от друга страна ще са морално легитимни. Това за мен си опит да излезе чист от играта, при това пръв измежду всички, защото някак си не може да стои настрани от цялостния процес на постоянното предифиниране на македонското общество. Така, че е по-добре да изглежда новатор-радикал, отколкото да повтаря до болка познати и демодирани антибългарски глупости. Така матира и бугарската историография, която няма какво да му чини, след като той сякаш “повтаря” нейните тези. Атака срещу него би била смешна. Определено е хитрец. Не знам, но е възможно и да има и чисто старческа носталгия или дори разкаяние, защото в доста от по-старите си писания, поне за мен той си остава един от най-радикалните българомразци.
         Извинявам се за псевдомарксиската диалектика, но мисля, че Катарджиев се “любчовизира” в степента, в която Любчо се “катарджиевизира”.
Тоя безспорен историографски пробив не може да се отдели от цялостната состойба в мк обществото.